وقتی گوشی‌ات قاضی می‌شود: چگونه ناهماهنگی شناختی ما را در دنیای مجازی اسیر می‌کند؟

ناهماهنگی شناختی | وقتی گوشی‌ات قاضی می‌شود: چگونه ناهماهنگی شناختی ما را در دنیای مجازی اسیر می‌کند؟

ناهماهنگی شناختی | آغاز ماجرا: داستانی که برای خیلی از ما آشناست…

زهرا، معلم جوانی است که هر روز صبح با یک تصمیم قاطع از خواب بیدار می‌شود:

«امروز فقط نیم ساعت گوشی دستم می‌گیرم، دیگه خسته شدم از اینهمه وقت تلف کردن!»
اما ساعت ۱۰ شب، او هنوز در حال بالا و پایین کردن استوری‌های اینستاگرام است. خودش را قانع کرده که:

«دارم مطالب علمی می‌خونم… خیلی از این‌ها رو برای دانش‌آموزام لازم دارم!»

اما واقعیت چیز دیگری‌ست. زهرا اسیر یکی از پنهان‌ترین مکانیسم‌های روان‌شناختی شده:

ناهماهنگی شناختی.

• آشنایی با ۱۹ نظریه ارتباطات اجتماعی ، تعریف، چارچوب و نظریه ها
• نظریه های نوین ارتباطات اجتماعی

 ناهماهنگی شناختی یعنی چه؟

این اصطلاح روانشناسی را لئون فستینگر مطرح کرد؛ وقتی بین آنچه باور داریم با آنچه انجام می‌دهیم، تناقض باشد، دچار اضطراب پنهانی می‌شویم. مغزمان برای فرار از این تعارض، یا رفتارمان را تغییر می‌دهد یا برای آن توجیه می‌تراشد.

زهرا خودش را «آگاه و هدفمند» می‌داند، اما وقتی می‌بیند ساعت‌ها درگیر محتوای تکراری و گاه بی‌ارزش است، این تصویر ذهنی‌اش زیر سؤال می‌رود. برای حفظ خودانگاره‌اش، بهانه‌هایی مثل «اطلاع‌رسانی» یا «آموزش» می‌سازد.

 چرا اینقدر به گوشی‌مان وابسته می‌شویم؟

ناهماهنگی شناختی فقط در سطح تصمیم‌گیری‌های کوچک اتفاق نمی‌افتد. گاهی به موتور وابستگی رسانه‌ای تبدیل می‌شود.

زهرا بعد از مدتی دیگر نمی‌تواند بدون چک‌کردن اینستاگرام، روزش را شروع کند. اگر هم بخواهد فاصله بگیرد، دچار اضطراب می‌شود. چرا؟ چون ذهنش فریاد می‌زند:

«اگه آنلاین نباشی، از بقیه عقب می‌مونی!»

اینجا هم، تعارض میان خواستن برای رهایی و ترس از عقب‌افتادن، او را در چرخه‌ای بی‌پایان نگه می‌دارد.

 چطور بلاگرها و رسانه‌ها ما را در دام می‌اندازند؟

زهرا روزی در حال اسکرول‌کردن است که یکی از بلاگرهای موفق می‌نویسد:

«اگه تا الان این مهارتو یاد نگرفتی، یعنی خیلی جا موندی!»

همین جمله ساده، ناهماهنگی جدیدی ایجاد می‌کند:

زهرا که خودش را فردی باسواد می‌داند، نمی‌خواهد در چشم دیگران «عقب‌مانده» باشد. بنابراین سریعاً پیج را دنبال می‌کند، استوری‌ها را می‌بیند و حتی به دیگران هم توصیه می‌کند.

مغز او موفق شد تعارض را حل کند، اما نه با تغییر رفتار، بلکه با غرق‌شدن بیشتر در همان مسیر رسانه‌ای.

 وقتی تفکر جای خود را به تعصب می‌دهد

به‌مرور، زهرا دیگر فقط مخاطب محتوا نیست؛ او حالا عضو یک قبیله مجازی شده. دیدگاه‌های خاص، افراد خاص، و محتواهای خاص.

از کسی که در گذشته نگاهی باز داشت، حالا زنی مانده که مخالفان تفکر محبوبش را «بی‌سواد» و «گول‌خورده» می‌خواند.

چرا این اتفاق افتاده؟ چون هر محتوای جدیدی که مخالف نظر اوست، ناهماهنگی شناختی به‌وجود می‌آورد، و زهرا برای کاهش آن، ترجیح می‌دهد چشم و گوشش را ببندد.

 چطور از این چرخه بیرون بیاییم؟

نه با فیلتر، نه با سرزنش.

بلکه با آگاه‌سازی، همراهی و طراحی تضادهای ملایم ذهنی.

مثلاً اگر زهرا فیلم مستندی از طرف مقابل ببیند، یا در بحثی آرام با کسی که دیدگاه متفاوتی دارد شرکت کند، کم‌کم افکارش شروع به بازسازی می‌کنند. این روش، نامش «ایجاد ناهماهنگی شناختی هدفمند» است.

 نقش والدین: حرف کم، رفتار بیشتر

در خانه زهرا، پدرش همیشه به خواهر کوچکش می‌گفت: «بچه‌جون، کمتر گوشی دستت بگیر!»

اما خودش تا دیروقت روی کاناپه با موبایل مشغول بود.

کودک باهوش‌تر از آن است که به حرف گوش کند؛ او الگو می‌گیرد. وقتی گفتار و رفتار والد متناقض باشند، کودک هم دچار ناهماهنگی شناختی می‌شود، اما نه برای تغییر، بلکه برای نادیده‌گرفتن حرف‌ها.

راه‌حل؟

• رفتار الگویی
• مشارکت رسانه‌ای والد-فرزند
• گفت‌وگوهای واقعی درباره محتوا
• و مهم‌تر از همه، آموزش تفکر انتقادی

 جمع‌بندی: گوشی‌ات را زمین بگذار، نه افکارت را

شب‌هنگام، زهرا دوباره به گوشی‌اش نگاه می‌کند. انگار چیزی را از دست داده. اما این‌بار یک لحظه مکث می‌کند:
«آیا واقعاً دارم انتخاب می‌کنم یا فقط دارم توجیه می‌کنم؟»

ناهماهنگی شناختی، دشمن نیست. نشانه‌ای است که به ما هشدار می‌دهد در کجای مسیر، خودِ واقعی‌مان را جا گذاشته‌ایم.

 اگر این مقاله برای شما مفید بود، آن را با دوستانتان به اشتراک بگذارید. همچنین می‌توانید در بخش نظرات بنویسید که شما آخرین بار کی برای توجیه استفاده از شبکه‌های اجتماعی، خودتان را قانع کردید؟