متاورس، اخلاق و حکمرانی ، چارچوب مفهومی برای تحلیل علوم اجتماعی و رفتاری

متاورس، اخلاق و حکمرانی ، چارچوب مفهومی برای تحلیل علوم اجتماعی و رفتاری

 متاورس، اخلاق و حکمرانی | ظهور متاورس به‌عنوان بستری ترکیبی از واقعیت افزوده (AR)، واقعیت مجازی (VR)، و بسترهای اجتماعی-اقتصادی دیجیتال، پرسش‌های بنیادی اخلاقی، حقوقی، هویتی و حکمرانی را پیش ‌روی جوامع و سیاست‌گذاران می‌گذارد. در این مقاله با رویکردی علمی، میان‌رشته‌ای و کاربردی به  این سؤالات پاسخ داده شده است: مفهوم هویت و هتک حیثیت در مقیاس آواتارها؛ الزام داشتن آواتار واحد؛ شمول قضایی برای تهمت و فحاشی در فضای سه‌بعدی؛ حریم خصوصی؛ تعریف آزار و اذیت در متاورس؛ روابط انسانی و اجتماعی در این فضا؛ مالکیت دیجیتال و برندینگ؛ و آمادگی فرهنگی، اجتماعی و حکمرانی برای مواجهه با موج نوین فناوری.

۱. متاورس چیست؟ چارچوب مفهومی برای تحلیل اجتماعی

متاورس را می‌توان شبکه‌ای پیوسته از فضاهای سه‌بعدی و دوبُعدی دانست که در آن افراد از طریق نمادهای دیجیتال (آواتارها)، دستگاه‌های پوشیدنی/غوطه‌وری (عینک‌ها، هدست‌ها) و خدمات پایدارِ دیجیتال تعامل می‌کنند؛ اقتصاد، مالکیت محتوایی (شامل توکن‌های غیرقابل تعویض) و ابزارهای هویت درونِ سکو‌ها و بین‌شبکه‌ای شکل می‌گیرد. این تعریف مشابه برداشت نهادها و طرح‌های استانداردسازی است که متاورس را مجموعه‌ای از تکنولوژی‌ها و خدمات یکپارچه می‌دانند — نه صرفاً یک اپلیکیشن یا محصول واحد. (IEEE Standards Association)

این ویژگیِ ترکیبی است که باعث می‌شود مسائل اخلاقی در متاورس کِش‌دارتر و چندلایه‌تر از اینترنت سنتی باشند: حریم هم‌زمان فیزیکی و دیجیتال، هم‌پوشانی هویت‌های واقعی و آواتاری، و اقتصاد مبتنی بر مالکیت دیجیتال که مرزهای قانونی و فرهنگی را تحت فشار قرار می‌دهد.

۲. هویت و هتک حیثیت: هویت مجازی چیست؟

تعریف عملیاتی: هویت مجازی در اینجا مجموعه ی اطلاعات، رفتارها، نمایش‌های بصری (آواتار)، تاریخچه تراکنش‌ها و نشانه‌های هویتی است که به یک موجودیت دیجیتال نسبت داده می‌شود. آواتار صرفاً یک نماد بصری نیست؛ عمدتاً حامل نشانه‌های هویتی، قابلیت‌های تعامل و در مواردی ارزش اقتصادی (مثلاً آیتم‌های درون بازی/توکن‌ها) است. (Cátedra del Metaverso)

هتک حیثیت در متاورس: توهین، تهمت، جعل هویت، سرقت آواتار، کپی‌برداری از نشانه‌های بصری یا تجاریِ یک آواتار و حمله های مجازی (از جمله تعرض‌های جنسی در VR) می‌تواند ابعاد هتک حیثیت در متاورس باشد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تجربه ی خشونت جنسی یا آزار در VR می‌تواند پیامدهای روانی و اجتماعی مشابه (و گاهی فراتر از) نمونه‌های سنتی آنلاین داشته باشد؛ بنابراین نباید آن را کم‌اهمیت دانست. (PMC)

هتک حیثیت در متاورس باید هم از منظر حقوق مدنی (جبران خسارت، خدمات حذف/مسدودسازی) و هم کیفری (در موارد تهدید، تعرض‌های جدی یا تحریک به خشونت) تحلیل شود. با این حال، سازوکارهای موجود در بسیاری از حوزه‌ها هنوز به‌طور کامل با اشکال جدید آسیب سازگار نشده‌اند و لازم است چارچوب‌های قانونی و رویه‌های قضایی به‌روزرسانی شوند. (indret.com)

۳. آیا هر فرد موظف است یک آواتار داشته باشد؟

از منظر فنی و حقوقی، هیچ قاعده ی جهانی الزامی برای داشتن یک آواتار وجود ندارد؛ بسیاری از سکو‌ها امکان حضور بی‌نام یا صرفاً مشاهده‌گر را نیز می‌دهند. اما سه نکته مهم را باید در نظر گرفت:

1. اجتماعی-سازمانی: برخی فرآیندها (مانند شناسایی در قراردادهای اقتصادی درون متاورسی) ممکن است نیاز به آواتار یا شناسه ی دیجیتال رسمی داشته باشند؛ در این حالات عدم داشتن آواتار ممکن است معادل محرومیت از دسترسی به امکانات باشد.
2. حریم و حاکمیت خودمختاری: الزام به آواتار واحد (یا با شناسه ی واقعی) با اصول حریم و انتخاب کاربر تناقض دارد و مسائل مربوط به اجباری‌سازی هویت را پدید می‌آورد.
3. پیشنهاد سیاستی: به‌جای اجبار، سیاست‌گذاران باید دسته‌بندی سطوح دسترسی و احراز هویت را تعریف کنند (مثلاً سطوح ناظر، مشارکت‌کننده، معامله‌گر) تا بسته به کارکرد، سطح هویت لازم مشخص باشد.

در نتیجه اخلاقاً و حقوقاً بهتر است از اجبار هویتی پرهیز شود و به نفع طراحی مبتنی بر کمترین افشای لازم و شفافیت در قواعد سکو حرکت کنیم.

چالش های اخلاق در متاورس – ۱۲ چالش اخلاقی فناوری های موج چهارم

۴. تهمت، فحاشی و امکان اعلام جرم در متاورس

1. ماهیت جرم: اگر فحاشی یا تهمت ضرر قابل انتساب به شخصِ حقیقی یا قانونی بزند (شهرت، درآمد، سلامت روان)، می‌تواند واجد وصف مدنی یا کیفری باشد — به شرطی که مرتبط‌سازی آواتار به شخص واقعی امکان‌پذیر باشد یا قانون بپذیرد که آزار وارده خودآواتاری است و دارای ارزش حقوقی مستقل. اسناد حقوقی و پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که درباره ی وضعیت حقوقی آواتار بحث گسترده‌ای جریان دارد و برخی پیشنهادها بیان می‌کنند باید برای آواتارها شخصیت حقوقی یا حداقل وضعیت حفاظتی در نظر گرفت. (indret.com)
2. چالش‌های اثباتی: شناسایی عامل، ثبت وقایع (لاگ‌ها)، احراز هویت و حفظ زنجیره ی شواهد در محیط‌های رمزنگاری‌شده یا غیرقابل‌قابل‌همپوشیِ سکو‌ها چالش‌آفرین است. به همین دلیل، لازم است سکو‌ها استانداردهای نگهداری لاگ و شفافیت درباره ی دسترسی قانونی به داده‌ها را رعایت کنند. (IEEE Standards Association)
3. پیشنهاد سیاست‌گذارانه: قانون‌گذار باید سه کار انجام دهد: تعریف رفتارهای مجرمانه ی خاص در فضای مجازی سه‌بعدی؛ تعیین استانداردهای جمع‌آوری و حفظ شواهد دیجیتال؛ و فراهم‌سازی ابزارهای دسترسی قضایی هم‌راستا با حفظ حقوق فردی (مثلاً دستور قضایی برای افشای هویت در شرایط ضروری).

۵. حریم خصوصی در متاورس؛ حریم خصوصی کجاست؟

حریم خصوصی در متاورس چند بعدی است: داده‌های بیومتریک (حرکت چشم، ابعاد صورت، حرکت بدن)، تراکنش‌های اقتصادی، تاریخچه ی تعاملات اجتماعی و محتوای تولیدشده. برخلاف وب سنتی، داده‌هایی که متاورس تولید می‌کند می‌توانند بسیار حساس‌تر و بازشناخت‌پذیرتر باشند (مثلاً داده ی گام‌برداری، نشانه‌های تپش قلب در برخی دستگاه‌ها). این امر ریسک‌های نظارت و سوءاستفاده را افزایش می‌دهد. (IEEE Standards Association)

پیشنهادات عملی:

• اصل کمینه‌سازی داده (collect minimum necessary) را به‌صورت پیش‌فرض در طراحی سکو‌ها اعمال کنید.
• دستگاه‌های پوشیدنی و SDKها باید استانداردهای شفافیت و کنترل کاربر بر داده‌ها را رعایت کنند (حق حذف، حق محدودسازی پردازش، انتقال‌پذیری داده).
• مقررات ملی باید تعیین کند که چه داده‌ای بیومتریک محسوب می‌شود و نیازمند مجوز صریح کاربر است.

۶. آزار و اذیت در متاورس؛ تعریف و برون‌رفت‌ها

آزار در متاورس می‌تواند انواع جدیدی به خود بگیرد: از تعقیب مجازی مستمر (persistent stalking) تا تماس فیزیکیِ شبیه‌سازی‌شده در VR که قربانی آن را جسمی تجربه می‌کند. متون پژوهشی نشان داده‌اند که تجربه ی خشونت یا تجاوز در VR تبعات روانی جدی دارد و باید جرم‌انگاری و مداخله ی فوری در سکو‌ها را جبران کند. (PMC)

ابزارهای مقابله:

• طراحیِ حفاظتِ فنی: محدوده ی شخصی مجازی (personal space bubble)، گزینه‌های فوراً قطع‌کننده ی ارتباط (kill-switch)، و سیستم‌های گزارش‌دهی فوری.
• مداخلات آموزشی: برنامه‌های توانمندسازی کاربران و به‌ویژه آموزش مهارت‌های نگهداری از مرزهای دیجیتال برای گروه‌های آسیب‌پذیر.
• سیاست‌های حقوقی: تعیین مجازات برای آزارشدگان و الزام سکو‌ها به پاسخ سریع.

۷. روابط بین افراد و اخلاق در متاورس

روابط انسانی در متاورس می‌تواند صمیمیت و تنوع تعاملات را افزایش دهد (ارتباطات بین‌فرهنگی، همکاری از راه دور، آموزش تعاملی)، اما هم‌زمان خطراتی دارد: تقویت حباب‌های هویتی، رواج نمایه‌سازی و الگوریتمی که رفتارها را شکل می‌دهد، و کاهش مسئولیت‌پذیری در برخوردها به علت ناشناس‌بودن یا فاصله ی مجازی. پژوهش‌های اخلاقی پیشنهاد می‌کنند طراحی متاورس باید هم برای تقویت روابط همدلانه و هم مکانیزم‌های پاسخگویی برنامه‌ریزی شود. (ScienceDirect)

۸. مالکیت در فضای متاورس: چه چیزی مالکیت دارد؟

مالکیت در متاورس شامل موارد متنوعی است: آیتم‌های دیجیتال، زمین‌های مجازی، محتوا، برندها و آواتارها. فناوری‌هایی مانند NFTها امکان ثبت و انتقال مالکیت دیجیتال را فراهم کرده‌اند؛ اما مسائل حقوقی متعدد (کپی‌رایت، تداخل با علائم تجاری، محدودیت‌های اجرایی) وجود دارد. سازمان‌های بین‌المللی حقوق مالکیت فکری هشدار داده‌اند که قوانین موجود باید با منطق متاورس سازگار شوند. (Reed Smith)

نکات کلیدی:

• ثبت مالکیت تکنیکی (مثلاً در بلاک‌چین) الزاماً معادلِ حقِ قانونی نیست؛ تداخل با قوانین ملی و بین‌المللی وجود دارد.
• قراردادها و شرایط استفاده ی سکو‌ها می‌توانند مالکیت کاربران را محدود یا بازتعریف کنند.
• ایجاد چارچوبی حقوقی-فنی برای ثبت و اثبات مالکیت دیجیتال، با تلفیق قواعد IP و شواهد زنجیره‌بلوک، موردنیاز است.

۹. برندینگ در متاورس: فرصت‌ها و ریسک‌ها

برندها در متاورس می‌توانند حضور تجربی و تعاملی خلق کنند؛ اما محافظت از نشان تجاری (trademark) و جلوگیری از سوءاستفاده و جعل، چالش است. لازم است برندها و قانون‌گذاران پیش از ورود گسترده، سیاست‌های همپوشانی میان قوانین مالکیت فکری و قواعد سکوی را مشخص کنند. نهادهای جهانی (مثل WIPO) درباره ی تعامل NFTها، برندها و حق مولف هشدار داده‌اند. (WIPO)

۱۰. آیا جامعه ی ما آماده است؟ — آمادگی فرهنگی، اجتماعی و حکمرانی

پاسخ کوتاه: خیر — دست‌کم نه به‌صورت کامل. تحلیل چندلایه نشان می‌دهد:

• زیرساخت فرهنگی: پذیرش گسترده ی تعاملات سه‌بعدی نیاز به سواد دیجیتال پیشرفته، آگاهی از حریم و تربیت فرهنگی دارد.
• زیرساخت اجتماعی: نابرابری دسترسی به سخت‌افزار و اینترنت پرسرعت می‌تواند شکاف‌های جدید ایجاد کند.
• زیرساخت حکمرانی: سرعت نوآوری تکنولوژیک بیشتر از سرعت قانونگذاری حرکت می‌کند؛ استانداردهای فنی و حقوقی (از جمله پروژه‌های استانداردسازی IEEE) در حال شکل‌گیری‌اند اما فاصله ی عملی زیادی باقی است. (IEEE Standards Association)

بنابراین توصیه می‌شود کشورها و نهادهای مدنی فوراً سه حوزه را تقویت کنند: سواد دیجیتال و آموزش عمومی، سرمایه‌گذاری در دسترسی عادلانه، و فرایندهای قانون‌گذاری انعطاف‌پذیر و چندذینفعی.

۱۱. چارچوب فلسفی-اخلاقی پیشنهادی برای متاورس (مختصر و کاربردی)

برای کاهش خطرات و افزایش فایده ی اجتماعی، پیشنهاد می‌کنم چارچوب حقوق-محورِ طراحیِ متاورس که ترکیبی از اصول زیر است، به کار رود:

1. کرامت انسانی و حقوق بنیادین: هر تصمیم طراحی یا حکمرانی باید از کرامت و حقوق بشر شروع شود (منطبق بر توصیه‌های بین‌المللی در حوزه ی اخلاق AI). (UNESCO)
2. شفافیت و پاسخگویی: درباره ی کارکردها، جمع‌آوری داده و الگوریتم‌ها اطلاع‌رسانی شود.
3. قابلیت انتخاب و کنترل فردی: کاربران باید اختیار واقعی بر داده‌ها و نمایش هویتی خود داشته باشند.
4. عدالت و دسترسی: سیاست‌ها باید نابرابری‌ها را تشخیص داده و کاهش دهند.
5. تنظیم آزمایشی و چندمرحله‌ای: قانون‌گذاری باید منعطف، آزمایشی و مبتنی بر شواهد باشد تا از پیامدهای غیرمترقبه جلوگیری کند.

۱۲. پیشنهادات سیاستی و راهکارهای عملی (برای دولت، دانشگاه و بخش خصوصی)

• دولت: ایجاد کارگروه ملی متاورس متشکل از حقوق‌دانان، جامعه‌شناسان، مهندسان و نمایندگان مدنی؛ تدوین چارچوب موقت حقوقی برای حفاظت از حریم و پاسخگویی سکو‌ها.
• دانشگاه: سرمایه‌گذاری در پژوهش‌های بین‌رشته‌ای (اخلاق، روان‌شناسی VR، حقوق دیجیتال) و اجرای دوره‌های سواد متاورسی.
• بخش خصوصی/سکو‌ها: پذیرش استانداردهای فنی برای هویت و لاگ‌برداری (از جمله استانداردهای IEEE)؛ طراحی پیش‌فرض‌های محافظ حریم؛ و همکاری با نهادهای نظارتی برای آزمون‌های میدانی. (IEEE Standards Association)

جمع‌بندی

متاورس فرصت‌های نوینی برای آموزش، اقتصاد و تعامل انسانی فراهم می‌آورد، اما اگر حکمرانی، حقوق و زیربناهای فرهنگی و اجتماعی هم‌زمان ارتقا نیابد، خطر ترویج آسیب‌های جدید و گسترش نابرابری وجود دارد. پاسخ معقول و اخلاقی نیازمند رویکردی چندرشته‌ای، حقوق‌محور و مشارکتی است: طراحیِ امن و شفاف، چارچوب‌های حقوقی به‌روزرسانی‌شده، و ارتقای سواد عمومی. اصلاحات باید هم‌زمان در سطح فنی (استانداردها)، حقوقی (قواعد و رویه‌ها) و فرهنگی (آموزش و ارزش‌پروری) انجام شود تا موجِ چهارم فناوری به‌عنوان فرصتی سازنده و نه تهدیدی مهارناپذیر وارد جامعه شود.

منابع

• Frontiers in Virtual Reality — Editorial: Ethics in the Metaverse (مقالات اخیر ۲۰۲۵ درباره ی ابعاد اخلاقی متاورس). (Frontiers)
• Meta — The Facebook Company Is Now Meta (اعلام رسمی بازنام‌گذاری و جهت‌گذاری شرکت). (Facebook About)
• IEEE Standards for the Metaverse (پرتفولیوی استانداردسازی IEEE درباره متاورس). (IEEE Standards Association)
• IEEE 3812.1-2023 — Identity framework for the Metaverse (استاندارد مربوط به چارچوب هویت). (IEEE Standards Association)
• UNESCO — Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence (اصول اخلاقی مرتبط با فناوری‌های هوش مصنوعی و مبانی حقوقی-اخلاقی). (UNESCO)
• Porta, C. M. et al. — Sexual Violence in Virtual Reality: A Scoping Review. (مطالعات مربوط به خشونت جنسی و آزار در محیط‌های واقعیت مجازی). (PMC)
• Mengual, L. A. — A legal status for Avatars in the Metaverse (تحلیل‌های حقوقی درباره ی وضعیت آواتارها). (indret.com)
• Reedsmith / WIPO / UGA Law Digital Commons — مطالعات و یادداشت‌های تخصصی درباره ی مالکیت، NFTها و علائم تجاری در متاورس. (Reed Smith)
• Behera, R. K. — Ethical metaverse principles for guiding decision-making (مقالات تحلیلی-آکادمیک درباره ی اصول اخلاقی متاورس). (ScienceDirect)