شبکه ملی اطلاعات؛ مفهوم، تجربه‌های جهانی و نقش آن در سلامت محتوایی کودکان و سبک‌زندگی ایرانی

شبکه ملی اطلاعات؛ مفهوم، تجربه‌های جهانی و نقش آن در سلامت محتوایی کودکان و سبک‌زندگی ایرانی

شبکه ملی اطلاعات (National Information Network) در ایران به‌عنوان زیرساختی برای فراهم‌کردن خدمات داخلی امن، توسعه ی اقتصاد دیجیتال و مدیریت ترافیک اطلاعات مطرح شده است. تجربه ی کشورهای دیگر (از جمله چین و روسیه) نشان می‌دهد «شبکه‌های ملی» می‌تواند هم فرصت‌هایی برای بومی‌سازی خدمات و کاهش هزینه ی دسترسی فراهم کند و هم ریسک‌هایی در حوزه آزادی دسترسی به اطلاعات و سانسور ایجاد نماید. در این مقاله پس از توضیح مفهوم و اهداف شبکه ملی اطلاعات، تجربه‌های منتخب جهانی را مرور می‌کنیم، سپس به نقش این شبکه در تضمین «سلامت محتوایی» برای کودکان و نوجوانان، تأثیرات بر سبک‌زندگی ایرانی و توصیه‌های سیاستی و خانوادگی می‌پردازیم. (Majlis)

۱-  شبکه ملی اطلاعات چیست؟ (تعریف و اهداف کلی)

به‌طور خلاصه، شبکه ملی اطلاعات در اسناد بالادستی ایران به‌عنوان مجموعه‌ای از زیرساخت‌های ارتباطی، مراکز داده، شبکه‌های محلی و خدمات نرم‌افزاری تعریف شده که هدف آن فراهم‌کردن بستر امن، پایدار و مقرون‌به‌صرفه برای ارائهی خدمات الکترونیکی به کاربران داخل کشور است. طبق مصوبات مرتبط «درخواست‌های دسترسی داخلی و داده‌هایی که داخل میزبانی می‌شوند نباید از مسیر خارج کشور مسیریابی شوند»؛ به این ترتیب امکان ارائهی خدمات اینترانت‌مانند و کاهش هزینهی ترافیک خارجی فراهم می‌شود. از اهداف اعلام‌شده می‌توان به افزایش پهنای باند داخلی، کاهش هزینهی ارتباطات و توسعهی خدمات دولت‌الکترونیک اشاره کرد. (Majlis)

۲- تجربه‌های منتخب کشورهای دیگر — دو چهره ی متفاوت از « شبکه ملی »

الف) چین — «دیوار آتش بزرگ» و بومی‌سازی خدمات

چین از اوایل قرن بیست‌ویکم زیرساخت‌های گسترده‌ای برای کنترل و فیلتر دسترسی به محتوای خارجی و در عین حال توسعه ی خدمات داخلی ایجاد کرده است (The Great Firewall / Golden Shield). این رویکرد هم منجر به رشد قویِ خدمات محلی (مانند بایدو، تِنسِنت، آلی‌بابا، و پلتفرم‌های ویدیویی بومی) شده و هم انتقادات گسترده‌ای در زمینه ی محدودسازی آزادی بیان و کنترل اطلاعات را به‌همراه داشته است. تجربه ی چین نشان می‌دهد که ترکیبِ «شبکه ملی» با سیاست‌های حمایتی ملی می‌تواند بازار محتوای بومی را تقویت کند، اما هم‌زمان ابزارهای نظارتی و محدودسازی نیز در عمل اهمیت می‌یابند. (Wikipedia)

ب) روسیه — «اینترنت مستقل/حاکمیتی» و پیامدهای حقوقی-فنی

روسیه با تصویب قوانین «اینترنت مستقل» (Sovereign Internet) و تقویت نقش نهادهای نظارتی مانند Roskomnadzor تلاش کرده است قابلیت قطع‌کردن یا ایزوله‌سازی بخش‌هایی از اینترنت را فراهم کند. این اقدامات از منظر امنیتی و «خودبسندگی» دفاع می‌شوند اما از منظر آزادی‌های دیجیتال و تعامل با شرکت‌های بین‌المللی با انتقادات قابل توجهی روبرو شده‌اند و کارشناسان نسبت به ایجاد شقاق (splinternet) هشدار داده‌اند. تجربه ی روسیه نشان می‌دهد پیاده‌سازی کامل چنین مدل‌هایی به پیچیدگی‌های فنی و هزینه‌های سنگینی نیاز دارد و پیامدهای حقوقی-اجتماعی محسوس دارد. (Internet Society)

ج) دیگر نمونه‌ها و درس‌گیری‌ها

دولت‌ها در سطوح مختلف بین «توسعه ی زیرساخت بومی برای خدمات داخلی» و «کنترل و سانسور» خط باریکی دارند. تجربه ی کشورهای مختلف نشان می‌دهد اگر هدف صرفاً افزایش کیفیت و کاهش هزینه ی دسترسی باشد، توجه به رقابت‌پذیری بخش خصوصی، شفافیت مقررات و حفاظت از حقوق کاربران (حریم خصوصی، حق دسترسی به اطلاعات) ضروری است. در غیر این صورت، شبکه ملی می‌تواند به بستری برای اعمال محدودیت‌های گسترده تبدیل شود. (Wikipedia)

۳- نقش شبکه ملی اطلاعات در «سلامت محتوایی» برای کودکان و نوجوانان

حفاظت از کودکان در فضای مجازی، یک هدف چندبعدی است که سیاست‌گذاری، فناوری، بازار و آموزش را توأمان می‌طلبد. سازمان‌های بین‌المللی ITUوUNICEF  دستورالعمل‌هایی برای «مصنوعی‌سازی محیط امن برای کودکان» منتشر کرده‌اند که نقش بازیگران مختلف — از دولت و اپراتورها تا خانواده و صنعت محتوا — را مشخص می‌کنند. شبکه ملی اطلاعات، در صورت طراحی مناسب، می‌تواند مزایای زیر را در حمایت از کودکان و نوجوانان فراهم آورد:

• سهولت در اعمال سیاست‌های فنیِ کنترل محتوا: مسیریابی داخلی و میزبانی محتوای بومی، امکان اعمال فیلترهای محتوایی و برچسب‌گذاری موضوعی (age-rating) را تسهیل می‌کند؛ اما این ابزار باید با چارچوب‌های شفاف و مبتنی بر حقوق کودکان همراه باشد . (UNICEF)
• کاهش هزینه و بهبود کیفیت سرویس‌های VOD و محتوای آموزشی بومی: وقتی محتوای مناسب کودکان در داخل میزبانی شود، دسترسی پایدارتر و ارزان‌تری فراهم می‌آید و تولیدکنندگان محتوای کودک می‌توانند مخاطب محلی را بهتر پوشش دهند. مثال: رشد پلتفرم‌های VOD بومی در ایران. (direc.ircg.ir)
• قابلیت پیاده‌سازی کنترل والدین و پروفایل‌های سنی در سطح شبکه و اپراتورها: شبکه ملی می‌تواند زیرساخت لازم برای ارائه ی سرویس‌هایی مانند پروفایل‌های کودک، کنترل‌های والدینی مرکزی و گزارش‌گیری را فراهم سازد؛ ولی باید به حریم خصوصی و حقوق داده‌ای کودکان احترام گذاشته شود. (UNICEF)

۴-  فرصت‌های شبکه ملی اطلاعات برای سبک‌زندگی ایرانی

الف- فرصت‌های فرهنگی و محتوایی

بومی‌سازی تولید و توزیع محتوا

شبکه ملی اطلاعات با تمرکز بر زیرساخت‌های داخلی (مراکز داده، پلتفرم‌های بومی و CDN داخلی) باعث می‌شود تولیدکنندگان محتوای فرهنگی، آموزشی و رسانه‌ای ایرانی بتوانند آثار خود را با سرعت و هزینه کمتر در داخل کشور منتشر کنند. اینکار موجب افزایش دسترسی مردم به محتوای متناسب با ارزش‌های بومی و دینی، رشد پلتفرم‌های ایرانی (نماوا، فیلیمو، روبیکا، ایتا و…) و تقویت رسانه‌های خانوادگی شده است.

 حمایت از زبان فارسی و گویش‌های محلی

با میزبانی سرویس‌های جست‌وجو، ترجمه، و دستیارهای هوشمند در داخل کشور، امکان توسعه پایگاه‌های زبانی فارسی و بومی فراهم می‌شود. تقویت جایگاه زبان فارسی در فضای دیجیتال، حفظ واژگان بومی، و جلوگیری از سلطه زبانی پلتفرم‌های خارجی و توسعه زیرساخت هایی مانند ذره بین را می توان بعنوان آثار این توسعه نام برد.

 صیانت از ارزش‌ها در فضای مجازی

در بستر شبکه ملی، می‌توان سازوکارهای برچسب‌گذاری محتوایی (Content Labeling) و سامانه‌های هشدار یا فیلتر هوشمند را به‌گونه‌ای طراحی کرد که محتوای مغایر با فرهنگ و اخلاق عمومی شناسایی و محدود شود. این موضوع تفاوت مهمی با فیلترینگ سنتی دارد. در این فرایند می‌توان مبتنی بر شفافیت، سطح‌بندی سنی و انتخاب کاربر و نه فقط ممنوعیت مطلق پالایش محتوا را ساماندهی و اجرا کرد.

ب- فرصت‌های اجتماعی و خانوادگی

 تقویت نقش خانواده در مدیریت رسانه‌ای

با فراهم‌شدن کنترل والدین در سطح اپراتور یا شبکه (نه فقط در گوشی یا برنامه)، والدین می‌توانند به‌آسانی پروفایل سنی، محدودیت زمانی، یا گزارش مصرف محتوا را برای فرزندان خود تنظیم کنند. ارتقای سواد رسانه‌ای خانواده‌ها و کاهش وابستگی کودکان به محتوای ناسالم یا خارجی از جمله این فرصت ها است.

 بازآفرینی فضاهای ارتباطی اجتماعی امن

ایجاد پلتفرم‌های پیام‌رسان و شبکه‌های اجتماعی داخلی می‌تواند فضای گفت‌وگوی سالم‌تر، کنترل‌شده‌تر و متناسب با هنجارهای اجتماعی ایران را گسترش دهد، مشروط بر آنکه حقوق کاربران و امنیت داده‌ها حفظ شود. شکل‌گیری فرهنگ گفتگو، افزایش اعتماد اجتماعی، و کاهش مواجهه با محتوای پرتنش یا غیراخلاقی در پیام رسان های بومی از جمله این فرصت ها است.

ج- فرصت‌های اقتصادی و سبک زندگی دیجیتال

توسعه اقتصاد محتوای بومی

با رشد ترافیک داخلی و تعرفه‌های ترجیحی، بازار خدمات و محتوای بومی (آموزش، سرگرمی، گردشگری، هنر، محصولات فرهنگی) توسعه می‌یابد. ایجاد اشتغال فرهنگی، افزایش درآمد هنرمندان و فعالان فرهنگی داخلی، و گردش مالی در اکوسیستم محتوای ایرانی از دستاوردهای محسوس شبکه ملی اطلاعات است.

 حمایت از کسب‌وکارهای خرد و خانگی

پایداری شبکه داخلی و زیرساخت پرداخت بومی (مثل شبکه شتاب، درگاه‌های داخلی و پست ملی هوشمند) باعث می‌شود کسب‌وکارهای خانگی و محلی بدون وابستگی به سرویس‌های خارجی رشد کنند. موفقیت در این دستاورد می تواند منجر به تقویت اقتصاد خانواده، اشتغال زنان، و گسترش الگوی «کار از خانه» در چارچوب ارزش‌های ایرانی شود.

د- فرصت‌های آموزشی و تربیتی

گسترش آموزش مجازی متناسب با نیازهای بومی

شبکه ملی اطلاعات می‌تواند بستر ایمن و کم‌هزینه‌ای برای مدارس هوشمند، آموزش قرآن و معارف، آموزش مهارت‌های زندگی، و سواد رسانه‌ای باشد. گسترش شبکه ملی اطلاعت و فراهم شدن عدالت در دسترسی می تواند به کاهش شکاف دیجیتال و تسهیل دسترسی خانواده‌ها به محتوای آموزشی سالم و ایرانی منتهی شود.

تولید داده و پژوهش بومی در حوزه فرهنگ و خانواده

با میزبانی داده‌ها در داخل کشور، امکان تحلیل و پایش دقیق رفتار کاربران (در چارچوب اخلاقی و قانونی) فراهم می‌شود. این توانایی می تواند به تقویت سیاست‌گذاری فرهنگی مبتنی بر داده و شناخت واقعی سبک زندگی ایرانی، نه بر اساس داده‌های وارداتی منجر شود.

هـ – فرصت‌های حاکمیتی و تمدنی

حفظ حاکمیت فرهنگی و اطلاعاتی

شبکه ملی اطلاعات، با کاهش وابستگی به پلتفرم‌ها و سرورهای خارجی، کنترل راهبردی جریان داده‌های فرهنگی کشور را در اختیار حاکمیت قرار می‌دهد. افزایش امکان برنامه‌ریزی منسجم برای ترویج سبک زندگی ایرانی-اسلامی و پیشگیری از تهاجم فرهنگی سایبری از دستاوردهای این توانایی است.

ترویج سبک زندگی دیجیتال ایرانی

در بستر شبکه ملی، می‌توان اکوسیستم‌های رسانه‌ای و خدماتی را بر پایه «اخلاق، خانواده، عدالت، و معنویت» طراحی کرد — مثلاً  ایجاد موتور جست‌وجوی خانوادگی، پلتفرم‌های مذهبی و فرهنگی بومی، و بازی‌های تربیتی همراه با شکل‌گیری نسل جدیدی از محصولات دیجیتال که ارزش‌های ایرانی را در قالب جذاب و فناورانه عرضه می‌کنند.

۵- توصیه‌های عملی برای خانواده‌ها

1. پروفایل جدا برای کودکان: در سرویس‌های VOD و ست‌آپ‌باکس‌ها از پروفایل کودک استفاده کنید و تنظیمات سنی را فعال نمایید. زوم تک
2. آموزش و گفتگو: با کودکان دربارهی خطرات آنلاین (حفظ اطلاعات شخصی، تشخیص تبلیغات و محتوای نامناسب) گفتگو کنید و قوانین خانوادگی (زمان تماشا، نوع محتوا) وضع کنید. (UNICEF)
3. بررسی مجوزها و حریم خصوصی اپ‌ها: قبل از نصب ست‌آپ‌باکس یا اپلیکیشن، مجوزهای دسترسی و سیاست حریم خصوصی را بررسی کنید. از اپ‌های رسمی و فروشنده‌های معتبر خرید کنید. مبنا تلکام
4. تنظیم محدودیت زمانی و کیفیت پخش: برای کاهش مصرف داده و جلوگیری از استفادهی افراطی، زمان تماشای روزانه و کیفیت پخش را تنظیم کنید.
5. آمادگی برای مواجهه با کلاهبرداری: هرگاه پرداخت آنلاین انجام می‌دهید، از روش‌های امن و رمز‌های یک‌بارمصرف استفاده کنید و رسیدها را نگهدارید. (UNICEF)

نتیجه‌گیری

شبکه ملی اطلاعات اگر با رویکردی متعادل، شفاف و مبتنی بر حقوق شهروندی پیاده‌سازی شود، می‌تواند فرصت ارزشمندی برای توسعه ی محتوای بومی، بهبود خدمات VOD و تسهیل حفاظت از کودکان فراهم آورد. اما تجربه ی کشورهایی که به‌سرعت به ابزارهای فنی کنترل متکی شده‌اند نشان می‌دهد که بدون تضمین شفافیت، رقابت و حفاظت از حقوق دیجیتال، ریسک‌های قابل توجهی وجود دارد. تمرکز بر توسعه ی زیرساخت همراه با چارچوب‌های قانونی برای حفاظت از کودکان و حمایت از بازار محتوای بومی می تواند مزایای فناوری برای سبک‌زندگی ایرانی حداکثر و مضرات آن را به حداقل برساند.

منابع

• متن مصوبه و اسناد مرتبط با شبکه ملی اطلاعات (مجلس و شورای عالی فضای مجازی). (Majlis)
• توضیحات رسانه‌ای و گزارش‌های تحلیلی دربارهی شبکه ملی اطلاعات (YJC، Tasnim). (باشگاه خبرنگاران جوان)
• گزارش‌ها و تحلیل‌های بین‌المللی دربارهی «اینترنت حاکمیتی» و تجربه روسیه و چین. (Wikipedia)
• دستورالعمل‌ها و راهنمایی‌های حفاظت از کودکان آنلاین — ITU / UNICEF. (UNICEF)
• گزارش‌ها و مطالعات دربارهی بازار VOD و خدمات رسانه‌ای مبتنی بر اینترنت در ایران. (direc.ircg.ir)
• مقالات پژوهشی ایرانی در زمینهی حفاظت از حقوق کودک و حریم خصوصی در فضای مجازی. (jplsq.ut.ac.ir)

 

برای نمایش

اینفوگرافی اینترنت ملی

در اندازه بزرگ روی آن کلیک کنید

 

اینفوگرافی اینترنت ملی