تفاوت اطلاعات جعلی (Fake Information)، اطلاعات گمراهکننده (Disinformation) و اطلاعات نادرست (Misinformation) چیست؟
تفاوت اطلاعات جعلی (Fake Information)، اطلاعات گمراهکننده (Disinformation) و اطلاعات نادرست (Misinformation) چیست؟
تفاوت اطلاعات جعلی و اطلاعات نادرست
مقدمه: هر خبر نادرستی الزاماً یک خبر جعلی نیست!
در دنیای امروز، شبکههای اجتماعی و پیامرسانها به یکی از مهمترین مسیرهای دریافت و انتشار اطلاعات تبدیل شدهاند. هر روز میلیونها پیام، تصویر، ویدئو و خبر در فضای مجازی منتشر میشود؛ اما همه این محتواها واقعی، دقیق و قابل اعتماد نیستند.
گاهی افراد بدون اطلاع از نادرستی یک خبر، آن را بازنشر میکنند. در مواردی دیگر، افراد یا گروهها آگاهانه اطلاعات ساختگی تولید میکنند تا افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهند، اعتبار اشخاص را تخریب کنند یا مخاطبان را به تصمیمگیری نادرست سوق دهند.
برای تحلیل دقیق این پدیدهها، در مطالعات ارتباطات و سواد رسانهای از اصطلاحاتی مانند Fake Information، Disinformation و Misinformation استفاده میشود.
اگرچه این اصطلاحات در نگاه اول مشابه به نظر میرسند، اما تفاوت مهمی میان آنها وجود دارد: نادرستی محتوا، آگاهی منتشرکننده از نادرستی و قصد او برای گمراه کردن مخاطب.
شناخت این تفاوتها به والدین، معلمان، دانشآموزان و کاربران فضای مجازی کمک میکند تا اخبار و اطلاعات را آگاهانهتر ارزیابی کنند و در برابر شایعات و عملیات فریب اطلاعاتی آسیبپذیری کمتری داشته باشند.
۱. اطلاعات جعلی (Fake Information) چیست؟
اطلاعات جعلی به محتوا، داده یا پیامهایی گفته میشود که ساختگی، غیرواقعی یا دستکاریشده هستند و بهعنوان اطلاعات واقعی ارائه میشوند.
این اصطلاح بیشتر بر ماهیت و اصالت محتوا تمرکز دارد و بهتنهایی مشخص نمیکند که تولیدکننده یا منتشرکننده با چه نیتی آن را منتشر کرده است.
برای مثال:
- انتشار تصویری کاملاً ساختگی از وقوع یک حادثه طبیعی
- جعل یک سند رسمی و انتشار آن در شبکههای اجتماعی
- ساخت ویدئویی دستکاریشده با هدف نمایش رویدادی که هرگز اتفاق نیفتاده است
- تولید یک نقلقول جعلی و نسبت دادن آن به یک شخصیت شناختهشده
نکته مهم این است که ساختگی بودن یک محتوا الزاماً به معنای وجود قصد فریب در همه مراحل انتشار آن نیست. ممکن است فردی یک تصویر جعلی را با تصور واقعی بودن آن بازنشر کند.
بنابراین، Fake Information بیشتر یک توصیف عمومی از ماهیت محتواست و نباید آن را دقیقاً معادل Disinformation دانست.
۲. اطلاعات گمراهکننده عمدی (Disinformation) چیست؟
Disinformation به اطلاعات نادرست، ساختگی یا تحریفشدهای گفته میشود که آگاهانه و با هدف گمراه کردن مخاطبان تولید یا منتشر میشود.
در این نوع اطلاعات، عنصر اصلی قصد و نیت فریب است. تولیدکننده یا منتشرکننده میداند که اطلاعات ارائهشده نادرست یا تحریفشده است، اما با اهدافی مانند دستکاری افکار عمومی، تخریب اعتبار افراد، ایجاد اختلاف یا تأثیرگذاری بر تصمیمهای اجتماعی و سیاسی آن را منتشر میکند.
نمونههایی از Disinformation عبارتاند از:
- انتشار عامدانه آمار جعلی درباره عملکرد یک نامزد انتخاباتی با هدف تخریب اعتبار او
- تولید یک خبر ساختگی برای ایجاد نگرانی و بیاعتمادی در جامعه
- انتشار تصاویر قدیمی با توضیحاتی دروغین برای القای وقوع یک حادثه جدید
- ایجاد حسابهای کاربری هماهنگ برای انتشار روایتهای ساختگی و تأثیرگذاری بر افکار عمومی
Disinformation ممکن است با استفاده از ابزارهای مختلفی مانند حسابهای جعلی، تصاویر دستکاریشده، ویدئوهای دیپفیک، رباتهای شبکههای اجتماعی و شبکههای هماهنگ انتشار محتوا گسترش پیدا کند.
از منظر امنیت رسانهای، این پدیده اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا صرفاً با یک اشتباه اطلاعاتی روبهرو نیستیم، بلکه ممکن است با یک تلاش سازمانیافته برای فریب و دستکاری ادراک مخاطبان مواجه باشیم.
۳. اطلاعات نادرست غیرعمدی (Misinformation) چیست؟
Misinformation به اطلاعات نادرستی گفته میشود که بدون قصد فریب یا گمراهسازی منتشر میشوند.
در این حالت، فرد منتشرکننده ممکن است تصور کند اطلاعات صحیح است و به دلیل ناآگاهی، اشتباه، اعتماد به منبع نامعتبر یا بررسی نکردن صحت خبر، آن را در اختیار دیگران قرار دهد.
برای مثال:
- بازنشر خبری نادرست درباره تعطیلی مدارس بدون بررسی اطلاعیه رسمی
- ارسال توصیه پزشکی اشتباه در گروه خانوادگی با تصور کمک به دیگران
- انتشار تصویری قدیمی از یک حادثه و اشتباه گرفتن آن با یک رویداد جدید
- به اشتراک گذاشتن یک آمار نادرست به دلیل اعتماد به صفحهای که ظاهری معتبر دارد
در این موارد، فرد ممکن است هیچ قصدی برای فریب مخاطب نداشته باشد؛ اما نتیجه انتشار محتوا همچنان میتواند گمراهکننده و آسیبزا باشد.
یکی از مهمترین عوامل گسترش Misinformation، سرعت بالای انتشار محتوا در شبکههای اجتماعی است. کاربران گاهی پیش از بررسی منبع، تاریخ انتشار و صحت اطلاعات، مطالب را برای دوستان و اعضای خانواده خود ارسال میکنند.
به همین دلیل، آموزش مهارتهایی مانند بررسی منبع، مقایسه اطلاعات با منابع معتبر و راستیآزمایی اخبار، نقش مهمی در کاهش انتشار اطلاعات نادرست دارد.
۴. تفاوت Fake Information، Disinformation و Misinformation در یک نگاه
برای درک بهتر این سه مفهوم، میتوان آنها را از نظر ماهیت اطلاعات، نیت منتشرکننده و هدف انتشار مقایسه کرد.
| معیار | Fake Information | Disinformation | Misinformation |
|---|---|---|---|
| معادل فارسی | اطلاعات جعلی | اطلاعات گمراهکننده عمدی | اطلاعات نادرست غیرعمدی |
| تمرکز اصلی | ماهیت محتوا | نیت فریب | نادرستی محتوا بدون قصد فریب |
| نادرستی محتوا | معمولاً وجود دارد | وجود دارد | وجود دارد |
| آگاهی از نادرستی | مشخص نیست | وجود دارد | وجود ندارد |
| قصد گمراهسازی | لزوماً مشخص نیست | وجود دارد | وجود ندارد |
| ویژگی اصلی | ساختگی بودن | فریب آگاهانه | اشتباه یا ناآگاهی |
نکته علمی: Fake Information در این مقایسه یک اصطلاح عمومی برای توصیف محتوای ساختگی است و جایگاه آن دقیقاً همسطح دو اصطلاح Disinformation و Misinformation در چارچوب کلاسیک اختلال اطلاعاتی نیست.
۵. مفهوم تکمیلی: اطلاعات آسیبزا (Malinformation) چیست؟
در مطالعات اختلال اطلاعاتی، علاوه بر دو مفهوم Disinformation و Misinformation، اصطلاح مهم دیگری نیز وجود دارد: Malinformation.
Malinformation به اطلاعاتی گفته میشود که اساساً واقعی هستند، اما برای آسیبرسانی به افراد، گروهها یا سازمانها منتشر میشوند.
در این نوع محتوا، مشکل اصلی لزوماً نادرست بودن اطلاعات نیست؛ بلکه استفاده آسیبزا از اطلاعات واقعی است.
برای مثال:
- انتشار اطلاعات خصوصی یک فرد با هدف تخریب اعتبار اجتماعی او
- افشای عامدانه مکاتبات خصوصی برای آسیب رساندن به یک شخص
- انتشار اطلاعات واقعی اما محرمانه با هدف تهدید یا آزار افراد
بنابراین، برخلاف Disinformation و Misinformation که بر اطلاعات نادرست تمرکز دارند، Malinformation بر استفاده آسیبزا از اطلاعات واقعی تأکید میکند.
این مفهوم نشان میدهد که هر محتوای آسیبزایی الزاماً جعلی یا دروغ نیست.
۶. چارچوب واردل و درخشـان؛ طبقهبندی اختلال اطلاعاتی
یکی از منابع مهم و تأثیرگذار در مطالعات اطلاعات نادرست، گزارش پژوهشی «اختلال اطلاعاتی: بهسوی چارچوبی میانرشتهای برای پژوهش و سیاستگذاری» است که در سال ۲۰۱۷ توسط کلر واردل (Claire Wardle) و حسین درخشان (Hossein Derakhshan) برای شورای اروپا تهیه شد.
این گزارش سه مفهوم اصلی را برای تحلیل اختلال اطلاعاتی معرفی میکند:
- Misinformation: انتشار اطلاعات نادرست بدون قصد آسیبرسانی.
- Disinformation: انتشار آگاهانه اطلاعات نادرست با هدف آسیبرسانی.
- Malinformation: استفاده از اطلاعات واقعی برای آسیبرسانی.
این چارچوب کمک میکند تا بهجای استفاده کلی از اصطلاح «اخبار جعلی»، ماهیت اطلاعات، انگیزه منتشرکننده و پیامدهای انتشار محتوا را جداگانه بررسی کنیم.
همچنین باید توجه داشت که تشخیص نیت واقعی منتشرکننده همیشه آسان نیست. بنابراین، نباید صرفاً بر اساس نادرست بودن یک خبر، درباره عمدی بودن انتشار آن قضاوت کرد.
۷. چگونه در برابر اطلاعات نادرست و گمراهکننده از خود محافظت کنیم؟
شناخت مفاهیم نظری زمانی ارزشمند است که بتوانیم آنها را در زندگی روزمره به کار بگیریم. برای کاهش تأثیر اطلاعات نادرست، رعایت چند اصل ساده اما مهم ضروری است.
۱. پیش از بازنشر، صحت خبر را بررسی کنید
هیجان، نگرانی یا جذابیت یک خبر نباید باعث شود بدون بررسی آن را برای دیگران ارسال کنیم. پیش از بازنشر، صحت اطلاعات را از منابع معتبر بررسی کنید.
۲. به منبع انتشار توجه کنید
بررسی کنید خبر از کدام رسانه، خبرگزاری یا حساب کاربری منتشر شده است. اعتبار ظاهری یک صفحه یا تعداد دنبالکنندگان آن، بهتنهایی نشانه صحت اطلاعات نیست.
۳. تاریخ و زمینه انتشار را بررسی کنید
گاهی یک تصویر یا خبر قدیمی دوباره منتشر میشود و بهاشتباه به یک رویداد جدید نسبت داده میشود. بررسی تاریخ، مکان و زمینه اصلی انتشار محتوا اهمیت زیادی دارد.
۴. تصاویر و ویدئوها را بهسادگی باور نکنید
با گسترش ابزارهای ویرایش تصویر و هوش مصنوعی مولد، ساخت تصاویر و ویدئوهای واقعنما آسانتر شده است. بنابراین، محتوای تصویری نیز مانند متن و خبر به بررسی و راستیآزمایی نیاز دارد.
۵. از چند منبع مستقل استفاده کنید
اگر یک خبر مهم است، ببینید آیا منابع معتبر و مستقل دیگری نیز آن را تأیید کردهاند یا خیر. تکرار یک خبر در چند کانال وابسته، لزوماً به معنای تأیید مستقل آن نیست.
۶. در برابر اخبار هیجانبرانگیز محتاط باشید
اخباری که ترس، خشم، نفرت یا هیجان شدید ایجاد میکنند، ممکن است با هدف تحریک واکنش سریع مخاطبان منتشر شده باشند. پیش از واکنش یا بازنشر، کمی مکث کنید.
۸. نقش خانواده و آموزش در مقابله با اطلاعات نادرست
کودکان و نوجوانان بخش قابلتوجهی از تجربه رسانهای خود را در شبکههای اجتماعی، پیامرسانها، بازیهای آنلاین و وبسایتهای مختلف به دست میآورند.
در چنین شرایطی، صرفاً محدود کردن دسترسی به فضای مجازی نمیتواند پاسخ کاملی به چالش اطلاعات نادرست باشد. خانوادهها باید به فرزندان خود کمک کنند تا به کاربران پرسشگر، مسئول و برخوردار از تفکر انتقادی تبدیل شوند.
والدین میتوانند با رعایت راهکارهای زیر، مهارت تشخیص اطلاعات نادرست را در فرزندان تقویت کنند:
- پرسشگری را تقویت کنید: از فرزندان بخواهید درباره منبع خبر و شواهد آن سؤال کنند.
- بازنشر مسئولانه را آموزش دهید: به آنها توضیح دهید که ارسال یک خبر نادرست میتواند دیگران را نیز گمراه کند.
- راستیآزمایی را به یک عادت تبدیل کنید: هنگام مواجهه با یک خبر مشکوک، همراه فرزندتان منبع و اعتبار آن را بررسی کنید.
- تفاوت اشتباه و فریب را توضیح دهید: به فرزندان بیاموزید که هر فردی که خبر نادرستی منتشر میکند، الزاماً قصد فریب ندارد.
- الگوی مناسبی باشید: والدینی که خودشان پیش از بازنشر اخبار آنها را بررسی میکنند، آموزش مؤثرتری ارائه میدهند.
در مدارس نیز میتوان با استفاده از تحلیل نمونههای واقعی، تمرین تشخیص تصاویر دستکاریشده و بررسی منابع خبری، سواد رسانهای دانشآموزان را تقویت کرد.
جمعبندی
در فضای رسانهای امروز، تشخیص اطلاعات درست از نادرست یکی از مهارتهای ضروری زندگی دیجیتال است. Fake Information، Disinformation و Misinformation اگرچه به حوزه اطلاعات غیرواقعی و گمراهکننده مربوط هستند، اما از نظر مفهومی تفاوت دارند.
Fake Information بر ساختگی بودن محتوا تأکید میکند؛ Disinformation به انتشار آگاهانه اطلاعات نادرست با هدف فریب اشاره دارد؛ و Misinformation به انتشار اطلاعات نادرست بدون قصد گمراهسازی مربوط میشود.
در کنار این مفاهیم، Malinformation نیز نشان میدهد که حتی اطلاعات واقعی میتوانند با هدف آسیبرسانی منتشر شوند.
برای خانوادهها و فعالان حوزه تربیت رسانهای، پیام اصلی این است: هر خبری را پیش از باور کردن بررسی کنید و هر محتوایی را پیش از بازنشر به اشتراک نگذارید.
تقویت تفکر انتقادی، مسئولیتپذیری در انتشار محتوا و آموزش مهارت راستیآزمایی، از مهمترین راهکارهای توانمندسازی کودکان، نوجوانان و خانوادهها در برابر اختلال اطلاعاتی است.
پرسشهای متداول
تفاوت Disinformation و Misinformation چیست؟
تفاوت اصلی این دو در نیت منتشرکننده است. Disinformation با آگاهی از نادرستی اطلاعات و با قصد گمراهسازی منتشر میشود؛ اما Misinformation بدون قصد فریب و معمولاً بر اثر اشتباه یا ناآگاهی انتشار پیدا میکند.
آیا هر خبر جعلی نوعی Disinformation است؟
خیر. ممکن است یک خبر ساختگی توسط فردی که از جعلی بودن آن اطلاع ندارد بازنشر شود. در این حالت، محتوای جعلی در قالب Misinformation منتشر شده است.
تفاوت Fake News و Fake Information چیست؟
Fake Information اصطلاحی عمومی برای اطلاعات ساختگی یا غیرواقعی است. Fake News معمولاً به اخبار جعلی یا محتوایی گفته میشود که در قالب خبر ارائه شده اما ساختگی یا گمراهکننده است. اصطلاح Fake News در ادبیات پژوهشی گاهی به دلیل ابهام مفهومی، کمتر از اصطلاحات دقیقتر استفاده میشود.
Malinformation چه تفاوتی با Disinformation دارد؟
در Disinformation اطلاعات نادرست با قصد گمراهسازی منتشر میشود؛ اما در Malinformation ممکن است اطلاعات کاملاً واقعی باشد و برای آسیبرسانی، نقض حریم خصوصی یا تخریب اعتبار افراد منتشر شود.
چگونه میتوان اطلاعات نادرست را تشخیص داد؟
بررسی منبع انتشار، تاریخ خبر، شواهد ارائهشده، مقایسه با منابع مستقل و استفاده از ابزارهای راستیآزمایی از مهمترین روشهای ارزیابی صحت اطلاعات هستند.
منابع و مطالعات بیشتر
- Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework for Research and Policy Making. Council of Europe.
- UNESCO. (2018). Journalism, “Fake News” & Disinformation: Handbook for Journalism Education and Training.
- First Draft. (2017). Information Disorder: The Essential Glossary.



